BQS 105 Qiymətləndirmə yanaşmaları və üsulları

BQS 105 Qiymətləndirmə yanaşmaları və üsulları

Giriş
Müvafiq və uyğun qiymətləndirmə yanaşmaları nəzərə alınmalıdır. Dəyərin əsasına uyğun olaraq dəyəri əldə etmək üçün bir və ya bir neçə qiymətləndirmə yanaşmasından istifadə edilə bilər. Aşağıda təsvir edilən və müəyyən edilən üç yanaşma qiymətləndirmədə istifadə olunan əsas yanaşmalardır. Onların hamısı qiymət tarazlığının, faydaların gözlənilməsi və ya əvəzetmənin iqtisadi prinsiplərinə əsaslanır.

Əsas qiymətləndirmə yanaşmaları bunlardır:

bazar yanaşması,
gəlir yanaşması və
xərc yanaşması.
Bu qiymətləndirmə yanaşmalarının hər biri müxtəlif, ətraflı tətbiq üsullarını ehtiva edir.
Aktiv üçün qiymətləndirmə yanaşmaları və metodlarının seçilməsində məqsəd xüsusi şəraitdə ən uyğun metodu tapmaqdır. Hər bir mümkün vəziyyətdə heç bir üsul uyğun deyildir. Seçim prosesi ən azı aşağıda qeyd olunanları nəzərə alınmalıdır:
qiymətləndirmə tapşırığının şərtləri və məqsədi ilə müəyyən edilmiş müvafiq dəyər əsas(lar)ı və dəyərləndirmə şərt(lər)i,
mümkün qiymətləndirmə yanaşma və üsullarının müvafiq güclü və zəif tərəfləri,
aktivin növü və müvafiq bazar iştirakçılarının istifadə etdiyi yanaşmalar və ya metodlar baxımından hər bir metodun məqsədəuyğunluğu və
metod(lar)ı tətbiq etmək üçün lazım olan etibarlı məlumatın mövcudluğu.
Qiymətləndirici metodun düzgünlüyündən və etibarlılığından əmin olduğu təqdirdə qiymətləndirmə tapşırığının faktları və şərtləri nəzərə alınmaqla qiymətləndiricidən aktivin qiymətləndirməsi zamanı başqa metodlardan istifadə olunması tələb olunmur. Lakin, etibarlı nəticənin əldə olunması üçün vahid metod üzrə faktiki və müşahidə olunan məlumatların kifayət etmədiyi təqdirdə qiymətləndiricilər bir çox yanaşma və metodların tətbiqini nəzərə almalı və dəyər göstəricisini müəyyənləşdirmək üçün bir neçə qiymətləndirmə yanaşması və ya metodu nəzərə alınmalı və tətbiq olunmalıdır.

Bir neçə yanaşma və metodun, hətta vahid yanaşma əsasında çoxsaylı metodların tətbiq olunduğu təqdirdə bu çoxsaylı yanaşma və metodlar əsasında müəyyənləşdirilmiş dəyərin nəticəsi əsaslandırılmalı və dəyərlərin vahid şəkildə birləşdirilməsi və təhlili prosesi, orta göstəriciləri təsbit etmədən, hesabatda qiymətləndirici tərəfindən göstərilməlidir.

10.6.Bu standart xərc, bazar və gəlir yanaşmaları çərçivəsində müəyyən metodların müzakirəsini əhatə etsə də, uyğun ola biləcək bütün mümkün metodların əhatəli siyahısını təqdim etmir. Hər bir qiymətləndirmə tapşırığı üçün müvafiq metod(lar)ı seçmək qiymətləndiricinin məsuliyyətidir. BQS ilə uyğunluq qiymətləndiricidən BQS-də müəyyən edilməmiş və ya qeyd olunmayan metoddan istifadə etməyi tələb edə bilər.
10.7.Fərqli yanaşmalar və/yaxud metodlar geniş şəkildə fərqlənən dəyər göstəriciləri ilə nəticələndikdə, qiymətləndirici dəyər göstəricilərinin niyə fərqləndiyini anlamaq üçün prosedurlar yerinə yetirməlidir, çünki iki və ya daha çox fərqli dəyər göstəricilərini sadəcə olaraq qiymətləndirmək ümumiyyətlə uyğun deyildir. Belə hallarda, yanaşma/metodlardan birinin dəyərin daha yaxşı və ya daha etibarlı göstəricisini təmin edib-etmədiyini müəyyən etmək üçün qiymətləndiricilər 10.3-cü bənddəki təlimata yenidən baxmalıdırlar.
10.8.Qiymətləndiricilər hər üç yanaşmada müşahidə edilə bilən müvafiq bazar məlumatlarından maksimum istifadə etməlidirlər. Qiymətləndirmədə istifadə olunan məlumatların və fərziyyələrin mənbəyindən asılı olmayaraq, qiymətləndirici həmin giriş və fərziyyələri və onların qiymətləndirmə məqsədinə uyğunluğunu qiymətləndirmək üçün müvafiq təhlil aparmalıdır.
10.9.Bütün hallarda heç bir yanaşma və ya metod tətbiq olunmasa da, aktiv bazardan alınan qiymət məlumatı ümumiyyətlə dəyərin ən güclü sübutu hesab olunur. Bəzi dəyər əsasları qiymətləndiriciyə aktiv bazardan qiymət məlumatlarına subyektiv düzəlişlər etməyi qadağan edə bilər. Qeyri-aktiv bazardan alınan qiymət məlumatları hələ də dəyərin yaxşı sübutu ola bilər, lakin subyektiv düzəlişlərə ehtiyac ola bilər.

10.9 Müəyyən hallarda qiymətləndirici və müştəri qiymətləndiricinin istifadə edəcəyi qiymətləndirmə yanaşmaları, metodları və prosedurları və ya qiymətləndiricinin həyata keçirəcəyi prosedurların həcmi barədə razılığa gələ bilərlər. Qiymətləndiriciyə qoyulan məhdudiyyətlərdən və həyata keçirilən prosedurlardan asılı olaraq, belə hallar BQS-ə uyğun olmayan qiymətləndirmə ilə nəticələnə bilər.

10.10. Qiymətləndirici qiymətləndirmə yanaşmalarını, metodlarını və prosedurlarını tətbiq edə bilmədikdə, qiymətləndirmə məhdudlaşdırıla bilər, və məhdudiyyətin dəyərin qiymətləndirilməsinə təsirinin əhəmiyyətli ola biləcəyini gözləmək ağlabatandır.

Bazar Yanaşması
Bazar yanaşması aktivi qiymət məlumatının mövcud olduğu eyni və ya müqayisə edilə bilən (yani oxşar) aktivlərlə müqayisə etməklə dəyərin göstəricisini təmin edir.
Bazar yanaşması aşağıdakı hallarda tətbiq edilməli və əhəmiyyətli çəkiyə malik olmalıdır:
qiymətləndirilən aktiv qiymətləndirmə tarixinə yaxın bir zamanda dəyər əsasına uyğun şəkildə satılıbsa,
qiymətləndirilən aktiv və ya əhəmiyyətli dərəcədə oxşar aktivlər bazarda fəal şəkildə satılırsa və/və ya
əhəmiyyətli dərəcədə oxşar aktivlərdə tez-tez və/və ya son müşahidə edilə bilən əməliyyatlar varsa.
Yuxarıda göstərilən hallar bazar yanaşmasının tətbiq edilməsini və əhəmiyyətli çəkiyə malik olmasını göstərsə də, bu meyarlar təmin edilmədikdə, bazar yanaşmasının tətbiq oluna biləcəyi və əhəmiyyətli çəkiyə malik olduğu əlavə hallar aşağıdakılardır. Aşağıdakı hallarda bazar yanaşmasından istifadə edərkən, qiymətləndirici bazar yanaşmasından gələn dəyər göstəricisini təsdiqləmək üçün hər hansı digər yanaşmanın tətbiq oluna biləcəyini və ölçülməsini nəzərə almalıdır:
Bazardakı dəyişkənlik və aktivlik səviyyələri nəzərə alınmaqla, obyekt və ya əhəmiyyətli dərəcədə oxşar aktivlərlə bağlı əməliyyatlar kifayət qədər yeni deyildir.
Aktiv və ya əhəmiyyətli dərəcədə oxşar aktivlər açıq şəkildə satılır, lakin aktiv deyildir.
Bazar əməliyyatları haqqında məlumat mövcuddur, lakin müqayisə oluna bilən aktivlər subyektiv düzəlişlər tələb edə bilən obyektlə əhəmiyyətli fərqlərə malikdir.
Son əməliyyatlar haqqında məlumat etibarlı deyildir (yəni, əsassız, məlumat çatışmazlığı, sinergetik alıcı, qeyri-rəsmilik, zəif satış).
Aktivin dəyərinə təsir edən kritik element onun təkrar istehsal xərcləri və ya onun gəlir gətirmə qabiliyyəti deyil, bazarda əldə edəcəyi qiymətdir.
Bir çox aktivlərin heterojen təbiəti o deməkdir ki, eyni və ya oxşar aktivlərlə bağlı əməliyyatların bazar sübutunu tapmaq çox vaxt mümkün olmur.

Bazar yanaşmasının istifadə edilmədiyi şəraitdə belə, digər yanaşmaların tətbiqində bazar əsaslı məlumatlardan istifadə maksimum dərəcədə artırılmalıdır (məsələn, effektiv gəlirlər və gəlir dərəcələri kimi bazar əsaslı qiymətləndirmə ölçüləri).

Müqayisə edilə bilən bazar məlumatları dəqiq və ya əsas etibarilə eyni aktivə aid olmadıqda, qiymətləndirici müqayisə olunan aktivlər ilə qiymətləndirilən aktivlər arasında keyfiyyət və kəmiyyət oxşarlıqlarının və fərqlərinin müqayisəli təhlilini aparmalıdır. Çox vaxt bu müqayisəli təhlil əsasında düzəlişlər etmək lazım gələcəkdir. Bu düzəlişlər ağlabatan olmalıdır və qiymətləndiricilər düzəlişlərin səbəblərini və onların necə ölçüldüyünü sənədləşdirməlidirlər.
Bazar yanaşmasında, adətən, müqayisə edilə bilən aktivlərdən əldə olunmuş bazar əmsallarından istifadə olunur. Uyğun əmsal seçimi kəmiyyət və keyfiyyət amilləri nəzərə alınmaqla əsaslandırılmalıdır.
Bazara yanaşma metodları

Müqayisə edilə bilən əməliyyat metodu

Müqayisə edilə bilən əməliyyatlar metodu, həmçinin rəhbər əməliyyatlar metodu kimi də tanınır, dəyər göstəricisini əldə etmək üçün qiymətləndirilən aktiv ilə eyni və ya oxşar olan aktivlərlə bağlı əməliyyatlar haqqında mövcud məlumatlardan istifadə edir.
Nəzərə alınan müqayisəli əməliyyatlar predmet aktivinə aid olduqda, bu üsula bəzən əvvəlki əməliyyatlar metodu kimi istinad edilir.

30.3. Əgər bu yaxınlarda bir neçə əməliyyat baş veribsə, qiymətləndirici siyahıya alınmış və ya satışa çıxarılan eyni və ya oxşar aktivlərin qiymətlərini nəzərdən keçirə bilər, bu şərtlə ki, bu məlumatın aktuallığı aydın şəkildə müəyyən edilsin, tənqidi şəkildə təhlil edilsin və sənədləşdirilsin. Bu, bəzən müqayisə edilə bilən siyahılar metodu adlanır və yeganə dəyər göstəricisi kimi istifadə edilməməlidir, lakin digər üsullarla birlikdə nəzərdən keçirmək üçün uyğun ola bilər. Siyahıları və ya almaq və ya satmaq təkliflərini nəzərdən keçirərkən, siyahıya/təklif qiymətinə verilən çəki qiymətə xas olan öhdəlik səviyyəsini və siyahının/təklifin bazarda nə qədər müddətə qaldığını nəzərə almalıdır. Məsələn, aktivin müəyyən qiymətə alınması və ya satılması ilə bağlı məcburi öhdəliyi təmsil edən təklifə belə məcburi öhdəlik olmadan kotirovka edilmiş qiymətdən daha çox dəyər verilə bilər.

Müqayisə edilə bilən əməliyyat metodu müqayisənin əsasını təşkil edən müqayisə vahidləri kimi tanınan müxtəlif müqayisəli sübutlardan istifadə edə bilər. Məsələn, daşınmaz əmlak maraqları üçün istifadə edilən bir çox ümumi müqayisə vahidlərindən bir neçəsinə kvadrat fut (və ya kvadrat metrə görə), hər kvadrat fut üçün icarə haqqı (və ya kvadrat metrə) və kapitallaşma dərəcələri daxildir. Biznesin qiymətləndirilməsində istifadə olunan bir çox ümumi müqayisə vahidlərindən bir neçəsinə EBITDA (Faiz, Vergi, Amortizasiya və Amortizasiyadan əvvəlki mənfəət) əmsalları, qazanc əmsalları, gəlir əmsalları və balans dəyəri əmsalları daxildir. Maliyyə alətlərinin qiymətləndirilməsində istifadə edilən bir çox ümumi müqayisə vahidlərindən bir neçəsinə gəlirlər və faiz dərəcələri spredləri kimi göstəricilər daxildir. İştirakçılar tərəfindən istifadə edilən müqayisə vahidləri aktiv sinifləri, sənaye və coğrafiyalar üzrə fərqlənə bilər.
Müqayisə edilə bilən əməliyyatlar metodunun parametrlərinə borc qiymətli kağızları kimi bəzi maliyyə alətlərinin qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunan və müəyyən qiymətli kağızların kotirovkasına deyil, qiymətli kağızların dövriyyədə olan digər qiymətli kağızlara və onların atributlarına (məsələn, gəlir) münasibətinə əsaslanan matris qiymətqoyma daxildir.
Müqayisə edilə bilən əməliyyatlar metodunda əsas addımlar bunlardır:
müvafiq bazar iştirakçıları tərəfindən istifadə edilən müqayisə vahidlərini müəyyən etmək,
müvafiq müqayisə edilə bilən əməliyyatları müəyyən etmək və həmin əməliyyatlar üçün əsas qiymətləndirmə göstəricilərini hesablamaq,
müqayisə oluna bilən aktivlərlə obyekt arasında keyfiyyət və kəmiyyət oxşarlıqlarının və fərqlərinin ardıcıl müqayisəli təhlilini aparmalı,
Qiymətləndirilən aktivlər ilə müqayisə edilə bilən aktivlər arasındakı fərqləri əks etdirmək üçün, əgər varsa, qiymətləndirmə göstəricilərinə lazımi düzəlişlər etmək (30.12(d) bəndinə baxın),
Qiymətləndirilən aktivlərə düzəliş edilmiş qiymətləndirmə göstəricilərini tətbiq etmək və
çoxlu qiymətləndirmə göstəriciləri istifadə olunubsa, dəyər göstəricilərini tutuşdurmaq.
Qiymətləndirici aşağıdakı kontekstdə müqayisə edilə bilən əməliyyatları seçməlidir:
bir neçə əməliyyatın sübutu ümumiyyətlə bir əməliyyat və ya hadisədən daha üstündür,
oxşar (əhəmiyyətli dərəcədə oxşar) aktivlər üzrə aparılmış əməliyyatların əməliyyat qiymətlərində əhəmiyyətli dəyişikliklərin tələb olunduğu aktivlərdən daha yaxşı dəyər göstəricisini təmin etməsi,
qiymətləndirmə tarixinə daha yaxın olan əməliyyatlar, xüsusilə dəyişkən bazarlarda köhnə/tarixli əməliyyatlara nisbətən həmin tarixdə bazarı daha çox təmsil edir;
əksər dəyər əsasları üçün əməliyyatların müstəqil tərəflər arasında “rəsmiləşdirilməsi”,
qiymətləndiriciyə müqayisə edilə bilən aktivi anlaması və qiymətləndirmə ölçülərini/müqayisə edilə bilən göstəriciləri qiymətləndirmək üçün əməliyyat haqqında kifayət qədər məlumat mövcud olmalıdır,
müqayisə edilə bilən əməliyyatlar haqqında məlumat etibarlı mənbədən olmalıdır və
faktiki əməliyyatlar nəzərdə tutulan əməliyyatlardan daha yaxşı qiymətləndirmə göstəricisini təqdim edir.
Qiymətləndirici müqayisə oluna bilən əməliyyatlar və predmet olan aktiv arasında hər hansı əhəmiyyətli fərqləri təhlil etməli və düzəlişlər etməlidir. Düzəlişləri təmin edə biləcək ümumi fərqlərə misal olaraq aşağıdakıları göstərə bilərik, lakin bunlarla məhdudlaşmır:
əhəmiyyətli xüsusiyyətlər (yaş, ölçü, spesifikasiyalar və s.),
qiymətləndirilən aktivlər və ya müqayisə olunan aktivlər üzrə müvafiq məhdudiyyətlər,
coğrafi məkan (aktivin yeri və/və ya aktivin əməliyyat olunacağı/istifadə oluna biləcəyi yer) və əlaqədar iqtisadi və tənzimləyici mühitlər,
aktivlərin gəlirliliyi və ya gəlir yaratma qabiliyyəti
əvvəlki artım və gözlənilən artım,
məhsuldarlıq/kupon dərəcəsi,
girov növləri,
müqayisə edilə bilən əməliyyatların fərqli şərtləri,
qiymətləndirilən və müqayisə edilə bilən aktivlərin rəqabət qabiliyyəti və nəzarət xüsusiyyətləri ilə bağlı fərqliliklər və
sahibkarlıq fəaliyyətinin xüsusiyyətləri (məsələn, sahibkarlıq fəaliyyətinin hüquqi forması, faiz məbləği).

İctimaiyyətə açıq müqayisəli metod haqqında Təlimat

Dəyər göstəricisini müəyyənləşdirmək üçün ictimaiyyətə açıq metodda qiymətləndirilən aktivlər ilə eyni və ya oxşar olan, ictimaiyyətə açıq müqayisə edilə bilən aktivlər haqqında məlumatdan istifadə edilib.
Bu metod müqayisə edilə bilən əməliyyatlar metodu ilə oxşarlıq təşkil edir. Lakin, ictimaiyyətə açıq müqayisə edilə bilənlər ilə bağlı bir sıra fərqliliklər olur, onlar aşağıdakılardır:
qiymətləndirmə tarixi üzrə qiymətləndirmə göstəriciləri/müqayisə edilə bilən göstəricilər,
rəsmi dövlət sənədlərində müqayisə edilə bilənlər haqqında ətraflı məlumat və
mühasibat uçotu standartları əsasında hazırlanan və dövlət sənədlərində saxlanılan məlumat.
Bu metoddan düzgün müqayisənin aparılması üçün yalnız qiymətləndirilən aktivlərin ictimaiyyətə açıq müqayisə edilə bilənlərə kifayət qədər oxşar olduğu təqdirdə istifadə olunmalıdır.
İctimayyətə açıq müqayisəli metodun əsas addımları bunlardır:
müvafiq bazar iştirakçıları tərəfindən istifadə edilən qiymətləndirmə ölçülərini/müqayisəli göstəriciləri müəyyən etmək,
ictimaiyyətə açıq müqayisə edilə bilən müvafiq təlimatı müəyyənləşdirmək və bu əməliyyatlar üçün əsas qiymətləndirmə ölçülərini hesablamaq,
birjada satılan müqayisə olunanlar və qiymətləndirilən aktivlər arasında keyfiyyət və kəmiyyət oxşarlıqlarının və fərqlərinin ardıcıl müqayisəli təhlilini aparmaq,
obyekt və açıq bazarda satılan müqayisə olunanlar arasındakı fərqləri əks etdirmək üçün, əgər varsa, qiymətləndirmə göstəricilərinə lazımi düzəlişlər etmək,
qiymətləndirilən aktivə düzəliş edilmiş qiymətləndirmə göstəricilərini tətbiq etmək və
bir çox qiymətləndirmə göstəriciləri istifadə olunubsa, dəyər göstəricilərini müəyyən etmək.
Qiymətləndirici aşağıdakı kontekstdə ictimaiyyətə açıq müqayisə oluna bilən göstəriciləri seçməlidir:
birdən-birə bir müqayisəlinin istifadəsindən daha çox ictimaiyyətə açıq müqayisə oluna bilən göstəricilərin nəzərə alınmasına üstünlük verilir,
ictimaiyyətə açıq oxşar müqayisə edilə bilənlərin (məsələn, oxşar bazar seqmentinə, coğrafi əraziyə, gəlirin və/və ya aktivin kəmiyyətinə, artım dərəcəsinə, rentabelliyinə, leverecinə, likvidliyinə və müxtəlifliyinə görə) əhəmiyyətli dəyişikliklərin tələb olunduğu müqayisə edilə bilənlərin göstəricisindən daha yaxşı dəyər göstəricisini təmin etməsi və
bazarda aktiv olan qiymətli kağızların passiv qiymətli kağızlardan daha etibarlı göstərici təmin etməsi.
Qiymətləndirici, açıq bazarda satılan müqayisəli vəsait və obyekt arasında hər hansı əhəmiyyətli fərqləri təhlil etməli və düzəlişlər etməlidir. Düzəlişləri təmin edə biləcək ümumi fərqlərə misal olaraq aşağıdakıları göstərə bilərik, lakin bunlarla məhdudlaşmır:
maddi xüsusiyyətləri (yaş, ölçü, spesifikasiyalar və s.),
müvafiq endirimlər və mükafatlar (bax bənd 30.17),
Qiymətləndirilən obyekt və ya müqayisə olunan aktivlər üzrə müvafiq məhdudiyyətlər,
əsas şirkətin coğrafi yeri və əlaqədar iqtisadi və tənzimləyici mühit,
aktivlərin gəlirliliyi və ya mənfəət gətirmə qabiliyyəti,
tarixi və gözlənilən artım,
müqayisə oluna bilən və predmet aktivinin satış qabiliyyəti və nəzarət xüsusiyyətləri ilə bağlı fərqlər və
mülkiyyət növü.

Digər Bazar Yanaşmaları ilə bağlı Mülahizələr

Aşağıdakı paraqraflar bazar yanaşması qiymətləndirməsinin bir hissəsini təşkil edə biləcək müəyyən xüsusi mülahizələrin tam olmayan siyahısından bəhs olunur.
Təcrübi və ya “praktik” qiymətləndirmə meyarları bəzən bazar yanaşması hesab olunur. Bununla belə, bu qaydaların istifadəsindən əldə edilən dəyər göstəricilərinə, alıcı və satıcıların etibarını qazanmayanadək, ciddi əhəmiyyət verilməməlidir.
Bazar yanaşmasında, düzəlişlərin edilməsinə qiymətləndirilən aktiv və rəhbər əməliyyatlar və ya ictimaiyyətə açıq qiymətli kağızlar arasındakı fərqlər əsas verir. Bazar yanaşmasında edilən ən ümumi düzəlişlərdən bəziləri endirimlər və mükafatlar hesab edilir.
Müqayisə olunanların qiymətləndirilən aktivə nisbətən daha yüksək rəqabət qabiliyyətinə malik olduğu hesab edildikdə, rəqabət qabiliyyətinə (DLOM) görə endirimlər tətbiq edilməlidir. DLOM, oxşar aktivləri müqayisə edərkən, asanlıqla satıla bilən aktivin uzun marketinq dövrü və ya aktivi satma qabiliyyətinə məhdudiyyətlər olan aktivdən daha yüksək dəyərə malik olacağı konsepsiyasını əks etdirir. Məsələn, icttimaiyyətə açıq şəkildə satılan qiymətli kağızlar demək olar ki, dərhal alına və satıla bilər, halbuki özəl şirkətdəki səhmlər potensial alıcıları müəyyən etmək və əməliyyatı başa çatdırmaq üçün xeyli vaxt tələb edə bilər. Bir çox dəyər əsasları qiymətləndirilən aktivə xas olan rəqabət qabiliyyətinin məhdudiyyətlərini nəzərdən keçirməyə imkan verir, lakin konkret mülkiyyətçiyə xas olan rəqabət məhdudiyyətlərinin nəzərə alınmasını qadağan edir.

DLOM-lər hər hansı müvafiq metoddan istifadə etməklə təyin edilə bilər, lakin onlar adətən seçim əsasında qiymətləndirmə modelləri, eyni şirkətdə ictimaiyyətə açıq şəkildə satılan səhmlərin və məhdud səhmlərin dəyərini müqayisə edən tədqiqatlar və ya şirkətdəki səhmlərin dəyərini əvvəl və sonra müqayisə edən tədqiqatlar vasitəsilə hesablanır.

Nəzarət Mükafatı (bəzən Bazar İştirakçısının Əldə olunması Mükafatları və ya MPAPs kimi də istinad edilir) və Nəzarətsizlik üçün güzəştlər (DLOC) qərar qəbul etmək qabiliyyəti və nəzarətin həyata keçirilməsi nəticəsində edilə bilən dəyişikliklərlə əlaqədar müqayisə olunanlar və qiymətləndirilən aktiv arasındakı fərqləri əks etdirmək üçün tətbiq edilir. Digər bərabər şəraitlərdə, iştirakçılar ümumiyyətlə qiymətləndirilən aktiv üzərində nəzarətə malik olmamağı üstün tuturlar. Bununla belə, iştirakçıların Nəzarət Mükafatı və ya DLOC ödəməyə hazır olması, ümumiyyətlə, nəzarəti həyata keçirmək qabiliyyətinin qiymətləndirilən aktiv sahibi üçün mövcud olan iqtisadi səmərələri artırıb-artırmaması faktoru ilə bağlı olacaqdır. Nəzarət mükafatları və DLOC hər hansı müvafiq metoddan istifadə etməklə müəyyən edilə bilər, lakin adətən ya nəzarətlə bağlı xüsusi pul vəsaitlərinin hərəkəti təkmilləşdirmələrinin və ya riskin azaldılmasının təhlili əsasında və ya açıq şəkildə satılan qiymətli kağızlardakı nəzarət payları üçün ödənilmiş müşahidə edilmiş qiymətləri belə bir əməliyyat elan edilməzdən əvvəl açıqlanan qiymətlərlə müqayisə etməklə hesablanır. Nəzarət Mükafatları və DLOC-un nəzərə alınmalı olduğu hallara aşağıdakılar daxildir:
Dövlət müəssisələrinin səhmləri ümumiyyətlə müəssisənin fəaliyyəti ilə bağlı qərar qəbul etmək qabiliyyətinə malik deyildir (onların nəzarəti yoxdur). Beləliklə, nəzarət payını əks etdirən aktivin qiymətləndirilməsi üçün ümumi müqayisəli metodu tətbiq edərkən nəzarət mükafatı uyğun ola bilər, və ya
Rəhbər əməliyyat metodunda təlimat əməliyyatları çox vaxt nəzarət edən payların əməliyyatlarını əks etdirir. Azlıqların maraqlarını əks etdirən aktivi qiymətləndirmək üçün bu metoddan istifadə edərkən DLOC uyğun hesab edilə bilər.
Paket güzəştlər bəzən aktiv ictimaiyyətə açıq şəkildə satılan qiymətli kağızda böyük səhmlər paketini təmsil etdikdə tətbiq edilir belə ki, sahibi ictimaiyyətə açıq bazarda satılan qiymətə mənfi təsir etmədən paketi tez bir zamanda sata bilməyəcəkdir. Paket güzəştləri istənilən müvafiq metoddan istifadə etməklə müəyyən edilə bilər, lakin adətən iştirakçının ictimaiyyətə açıq satılan qiymətə mənfi təsir göstərmədən aktiv səhmlərini sata biləcəyi müddətin uzunluğunu nəzərə alan bir modeldən istifadə olunur (yəni hər gün qiymətli kağızın tipik gündəlik bazar həcminin nisbətən kiçik bir hissəsini satmaq). Müəyyən dəyər əsaslarına, xüsusən də maliyyə hesabatı məqsədləri üçün ədalətli dəyərə uyğun olaraq paket güzəştləri qadağandır.
Gəlir yanaşması
Gəlir yanaşması gələcək pul vəsaitlərinin hərəkətini vahid cari dəyərə çevirməklə dəyərin göstəricisini təmin edir. Gəlir yanaşmasına əsasən, aktivin dəyəri gəlirin dəyərinə, pul vəsaitlərinin hərəkətinə və ya aktiv tərəfindən yaradılan xərclərə qənaət

əsasında müəyyən edilir.

Gəlir yanaşması aşağıdakı hallarda tətbiq edilməli və əhəmiyyətli qiymətləndirilməlidir:
aktivin gəlir gətirmə qabiliyyəti iştirakçının maraqları baxımından dəyərə təsir edən mühüm elementdir, və/və ya
qiymətləndirilən aktiv üzrə gələcək gəlirin məbləği və vaxtı ilə bağlı müvafiq proqnozlar mövcuddur, lakin, əgər varsa, müvafiq bazar müqayisəliləri yox dərəcəsindədir.
Yuxarıda göstərilən hallar gəlir yanaşmasının tətbiq edilməli və qiymətləndirilməli olduğunu göstərsə də, gəlir yanaşmasının tətbiq oluna və qiymətləndirilə biləcəyi əlavə hallar aşağıdakılardır. Aşağıdakı hallarda gəlir yanaşmasından istifadə edərkən, qiymətləndirici gəlir yanaşmasından gələn dəyər göstəricisini təsdiqləmək üçün hər hansı digər yanaşmanın tətbiq və müəyyən oluna biləcəyini nəzərə almalıdır:
Qiymətləndirilən aktivin gəlir gətirmə qabiliyyəti iştirakçı nöqteyi-nəzərindən dəyərə təsir edən bir neçə amildən yalnız biridir,
Qiymətləndirilən aktiv ilə bağlı gələcək gəlirin məbləği və vaxtı ilə bağlı dəqiq məlumat olmadıqda,
Qiymətləndirilən aktiv ilə bağlı məlumat çatışmazlığı olduqda (məsələn, azlıq sahibinin keçmiş maliyyə hesabatlarına çıxışı ola bilər, lakin proqnozlara/büdcə məlumatlarına daxil ola bilməzl), və/və ya
Qiymətləndirilən aktiv hələ gəlir gətirməyə başlamamışdır, lakin gəlir yaradacağı proqnozlaşdırılır.
Gəlir yanaşması üçün əsas məqsədi ondan ibarətdir ki, investorlar öz sərmayələrindən gəlir əldə etməyi gözləyirlər və belə gəlir investisiyada qəbul edilən risk səviyyəsini əks etdirməlidir.
Ümumiyyətlə, investorlar yalnız sistematik riskə görə kompensasiya gözləyə bilərlər (“bazar riski” və ya “diversifikasiyasız risk” kimi də tanınır).
Gəlir Yanaşmasının Metodları
Gəlir yanaşmasını həyata keçirməyin bir çox yolları olmasına baxmayaraq, gəlir yanaşması altında olan üsullar effektiv şəkildə gələcək pul vəsaitlərinin hərəkəti məbləğlərinin indiki dəyərə diskontlaşdırılmasına əsaslanır. Bunlar Diskontlaşdırılmış Pul Hərəkəti (DCF) metodunun variasiyalarıdır və aşağıdakı anlayışlar bütün gəlir yanaşması metodlarına qismən və ya tam tətbiq edilir.

Diskontlaşdırılmış Pul Axını (DCF) Metodu

DCF metoduna əsasən, proqnozlaşdırılan pul vəsaitlərinin hərəkəti qiymətləndirmə tarixinə qədər diskontlaşdırılır və nəticədə aktivin diskontlaşdırılmış dəyəri olur.
Uzunmüddətli və ya qeyri-müəyyən ömürlü aktivlər üçün bəzi hallarda DCF açıq proqnozlaşdırma dövrünün sonunda aktivin dəyərini əks etdirən son dəyəri daxil edə bilər. Digər hallarda, aktivin dəyəri açıq-aydın proqnozlaşdırma müddəti olmadan yalnız son dəyərdən istifadə etməklə hesablana bilər. Buna bəzən gəlirin kapitallaşdırılması metodu da deyilir.

50.4.DCF metodunda əsas addımlar bunlardır:

Qiymətləndirilən aktivin və tapşırığın xarakteri üçün ən uyğun pul vəsaitlərinin hərəkəti növünü seçmək (yəni, vergi öncəsi və ya vergi sonrası, ümumi pul vəsaitlərinin hərəkəti və ya səhm üzrə pul axını, real və ya nominal pul axını və s.),
əgər varsa, pul axınının proqnozlaşdırılacağı ən uyğun dövrü müəyyən etmək,
həmin dövr üçün pul vəsaitlərinin hərəkət proqnozlarını hazırlamaq,
aydın proqnoz dövrünün sonunda (əgər varsa) qiymətləndirilən aktiv üçün qalıq dəyərinin uyğun olub-olmadığını müəyyən etmək və sonra aktivin xarakteri üçün müvafiq qalıq dəyərini müəyyən etmək,
müvafiq diskont dərəcəsini müəyyən etmək və
əgər varsa, qalıq dəyəri də daxil olmaqla, proqnozlaşdırılan gələcək pul axınına diskont dərəcəsini tətbiq etmək.

Pul axınının növü

50.5.Aktivin və ya tapşırığın xarakterinə uyğun pul axınının növünü seçərkən qiymətləndiricilər aşağıdakı amilləri nəzərə almalıdırlar. Bundan əlavə, diskont dərəcəsi və digər məlumatlar seçilmiş pul axınının növünə uyğun olmalıdır.
Tam aktiv və ya bölüşdürülmüş səhm üzrə pul axını: Səciyyəvi olaraq tam aktiv üzrə pul axınından istifadə edilir. Bununla belə, bəzən digər gəlir səviyyələrindən də istifadə edilə bilər, məsələn, səhm üzrə pul axını (borc üzrə faiz və prinsip ödənildikdən sonra) və ya dividendlər (yalnız səhm sahiblərinə paylanmış pul axını). Tam aktiv üzrə pul axınından daha çox istifadə olunur, çünki aktiv nəzəri olaraq onun necə maliyyələşdirilməsindən və ya gəlirin dividendlər kimi ödənilməsindən və ya yenidən investisiya edilməsindən asılı olmayan vahid dəyərə malik olmalıdır.
Pul axını vergi öncəsi və ya vergi sonrası ola bilər: Tətbiq edilən vergi dərəcəsi dəyər əsasına uyğun olmalıdır və bir çox hallarda mülkiyyətçiyə məxsus deyil, əsasən iştirakçıya aid vergi dərəcəsi kimi tətbiq olunmalıdır.
Real pul axınına qarşı nominal pul axını: Real pul axınında inflyasiyanın nəzərə alınmadığı halda, nominal pul axınında inflyasiya ilə bağlı gözləntilər nəzərə alınır. Əgər gözlənilən pul axını gözlənilən inflyasiya dərəcəsini ehtiva edirsə, diskont faiz dərəcəsinə həmin inflyasiya dərəcəsi də daxil edilməlidir.
Valyuta: İstifadə olunan valyutanın seçimi inflyasiya və risklə bağlı fərziyyələrə təsir göstərə bilər. Bu, xüsusilə inkişaf etməkdə olan bazarlarda və ya yüksək inflyasiya dərəcələri olan valyutalarda özünü doğruldur. Proqnozun hazırlandığı valyuta və əlaqəli risklər aktivin mövcud olduğu və ya fəaliyyət göstərdiyi ölkə(lər)lə bağlı risklərdən ayrıdır və fərqlidir.
Proqnozda əks olunan pul axınının növü: Məsələn, pul axını proqnozu gözlənilən pul axınını (yəni, ehtimalla ölçülmüş ssenarilər), çox ehtimal edilən pul axınını, müqavilə üzrə pul axınını və s. ifadə edə bilər.
50.6.Seçilmiş pul axınının növü iştirakçının baxışlarına uyğun olmalıdır.

Məsələn, daşınmaz əmlak ilə bağlı pul axını və ya diskont faiz dərəcəsi əsasən vergi öncəsi baza əsasında formalaşdığı halda müəssisələr ilə bağlı pul axını və ya diskont faiz dərəcəsi vergi sonrası baza əsasında formalaşır. Vergi öncəsi və vergi sonrası bazalarının tənzimlənməsi qarışıq və xətaya meylli ola bilər, beləliklə onları tənzimləyərkən diqqətli olmaq lazımdır.

Qiymətləndirmə pul axını proqnozlarında istifadə olunan valyutadan (funksional valyuta) fərqli valyutada (qiymətləndirmə valyutası) aparıldığı təqdirdə qiymətləndirici aşağıdakı valyuta dəyişmə metodlarının biridən istifadə etməlidir:
Həmin funksional valyutaya uyğun diskont dərəcəsindən istifadə etməklə, funksional valyutada pul axınını diskont edin. Pul axınının cari dəyərini qiymətləndirmə tarixindəki məzənnə dərəcəsi ilə qiymətləndirmə valyutasına çevirin.
Funksional valyuta proqnozlarını qiymətləndirmə valyuta proqnozlarına çevirmək üçün valyuta mübadiləsi əyrisindən istifadə etməli, qiymətləndirmə valyutasına uyğun diskont faiz dərəcəsindən istifadə edərək proqnozları diskontlaşdırmalı. Etibarlı valyuta mübadiləsi əyrisi olmadığı təqdirdə (məsələn, müvafiq valyuta mübadiləsi bazarlarında likvidlik çatışmazlığı səbəbindən), bu metoddan istifadə oluna bilməz və yalnız 50.7 (a) bəndində təsvir edilmiş metod tətbiq oluna bilər.

Dəqiq Proqnozlaşdırma Müddəti

Meyar seçimi qiymətləndirmənin məqsədindən, aktivin təbiətindən, mövcud məlumatlardan və tələb olunan dəyər əsaslarından asılı olacaqdır. Qısa müddətli aktivlər üzrə pul axınlarının proqnozlaşdırılmasının mümkünlüyü daha çox ehtimal olunur.
Dəqiq proqnozlaşdırma müddətini müəyyənləşdirərkən qiymətləndirici aşağıdakı amilləri nəzərə almalıdır:
Aktivin etibarlılıq müddəti,
proqnozların əsaslandırılmasına dair etibarlı məlumatların verilməsi üçün uyğun müddət,
qalıq dəyər tətbiq olunduqdan sonra artım və gəlir səviyyəsinin sabitləşdirilməsi üçün aktivə kifayət edəcək minimum proqnozlaşdırma müddəti,
dövri aktivlərin qiymətləndirilməsi zamanı proqnozlaşdıma müddətinə ümumilikdə tam tsiklin daxil edildiyi halda, əksər maliyyə alətləri kimi

məhdud-istifadə

müddətli aktivlərdə isə pul axını aktivlərin mövcud olduğu bütün müddət üzrə proqnozlaşdırılmalıdır.
Bəzi hallarda, xüsusilə də, aktiv qiymətləndirmə tarixində sabit artım və gəlir səviyyəsinə nail olduğu hallarda proqnoz müddəti nəzərə alınmaya bilər və qalıq dəyər yalnız dəyər əsasını formalaşdıra bilər (bu metoda gəlirin kapitallaşdırılması metodu kimi də istinad edilir).
Proqnozlaşdırma müddətində yalnız investor üçün nəzərdə tutulmuş sahibkarlıq hüququnun müddəti nəzərə alınmamalıdır və həmin müddət aktivin dəyərinə təsir etməməlidir. Lakin, qiymətləndirmənin məqsədi onun investisiya dəyərinin müəyyənləşdirilməsi olduğu təqdirdə aktiv üzərində sahibkarlıq hüququnun müddəti proqnozlaşdırma müddətinin müəyyənləşdirilməsi zamanı nəzərə alına bilər.

Beynəlxalq Qiymətləndirmə Standartları

Pul axını proqnozları

Proqnozlaşdırma müddəti üzrə pul axını proqnozlaşdırılan maliyyə məlumatlarından (PFI) (proqnozlaşdırılan gəlir/mədaxillər və xərclər/məxariclər) istifadə etməklə hazırlanır.
50.13. 50.12 bəndinin tələblərində də göstərildiyi kimi, PFI-nin mənbəyindən asılı olmayaraq, qiymətləndirici PFI-nin, PFI əsasında verilmiş proqnozların və onların qiymətləndirmə məqsədinə uyğunluğunun öyrənilməsi üçün təhlillər aparmalıdır. PFI-nin və PFI əsasında verilmiş proqnozların uyğunluğu qiymətləndirmə məqsədindən və tələb olunan dəyər bazalarından asılı olacaqdır. Məsələn, bazar dəyərini müəyyən etmək üçün istifadə edilən pul axını iştirakçılar tərəfindən gözlənilən PFI-i əks etdirməlidir; əksinə, investisiya dəyəri müəyyən investorun perspektivindən ağlabatan proqnozlara əsaslanan pul axınından istifadə etməklə müəyyən edilə bilər.
50.14.Pul axını aktivin xarakterindən, pul axınının sxemindən, mövcud məlumatlardan və proqnoz dövrünün uzunluğundan asılı olaraq interval seçimi ilə uyğun dövri intervallara (məsələn, həftəlik, aylıq, rüblük və ya illik) bölünür.
50.15.Proqnozlaşdırılan pul axını dəyər əsasına uyğun perspektivdən qiymətləndirilən aktiv ilə əlaqəli bütün gələcək pul axını və çıxışlarının məbləğini və vaxtını əks etdirməlidir.
50.16.Səciyyəvi olaraq, proqnozlaşdırılan pul axınının hərəkəti aşağıdakılardan birini əks etdirəcəkdir:
müqavilə əsasında müəyyənləşdirilmiş və ya vəd edilmiş pul axınları,
ən çox ehtimal olunan vahid pul axını,
ehtimal çəkili gözlənilən pul axını və ya
potensial gələcək pul axınının çoxsaylı planları.
50.17.Nağd pul axınının müxtəlif növləri çox vaxt müxtəlif risk səviyyələrini əks etdirir və fərqli diskont dərəcələri tələb edə bilər. Məsələn, ehtimala əsaslanan gözlənilən pul axını bütün mümkün nəticələrlə bağlı gözləntiləri özündə birləşdirir və hər hansı xüsusi şəraitdən və ya hadisələrdən asılı deyildir (nəzərə alın ki, ehtimala əsaslanan gözlənilən pul axınından istifadə edildikdə, qiymətləndiricilərin mürəkkəb modellər və üsullardan istifadə etməklə bütün mümkün pul axınını nəzərə almaları həmişə lazım olmur. Əksinə, qiymətləndiricilər mümkün pul axınını əks etdirən məhdud sayda diskret ssenarilər və ehtimallar hazırlaya bilərlər). Çox güman ki, pul axınının vahid dəsti müəyyən gələcək hadisələrə bağlı ola bilər və buna görə də fərqli riskləri əks etdirə və fərqli diskont dərəcəsini təmin edə bilər.
50.18.Qiymətləndiricilər tez-tez mühasibat uçotu gəlirlərini və xərclərini əks etdirən PFI əldə etsə də, qiymətləndirmə üçün əsas kimi iştirakçılar tərəfindən gözlənilən pul axınından istifadə etmək daha məqsədəuyğundur. Məsələn, köhnəlmə və amortizasiya kimi mühasibat uçotu üzrə qeyri-nağd xərclər geri əlavə edilməli və kapital məsrəfləri və ya dövriyyə kapitalında dəyişikliklərlə bağlı gözlənilən pul axını onun hesablanması zamanı çıxılmalıdır.
50.19.Qiymətləndiricilər pul axını proqnozlarında mövzuda mövsümiliyin və dövriliyin müvafiq şəkildə nəzərə alınmasını təmin etməlidirlər.

mumi Standartlar

Qalıq dəyər

Aktivin açıq şəkildə proqnozlaşdırılan müddətdən sonra davam edəcəyi gözlənildikdə, qiymətləndiricilər həmin dövrün sonunda aktivin dəyərini təxmin etməlidirlər. Qalıq dəyəri daha sonra, adətən proqnozlaşdırılan pul axınına tətbiq edilən eyni diskont dərəcəsindən istifadə etməklə, qiymətləndirmə tarixinə qədər diskont edilir.
Qalıq dəyərdə nəzərə alınmalıdır:
aktivin tətbiqlərinə görə məhdud və ya qeyri-məhdud istifadə müddətli olmasını, çünki bu qalıq dəyərin hesablanması üçün tətbiq olunan metoda təsir edəcək,
aktivdə proqnozlaşdırma müddətini aşan potensial artımın olub-olmamasını,
proqnozlaşdırma müddətinin sonunda qəbul olunması gözlənilən qabaqcadan müəyyən edilmiş əsas kapital məbləğinin olub-olmamasını,
qalıq dəyərin hesabladığı vaxtda aktivin gözlənilən risk səviyyəsini,
dövri aktivlər üzrə qalıq dəyərin aktivin dövriliyini nəzərə almalı olduğu və qeyri-məhdud müddətdə pul axınlarının "yüksək" və ya "aşağı" səviyyələrini nəzərə almadan ifadə edilməli olduğu şərtini və
proqnozlaşdırma müddətinin sonunda aktivə xas vergi göstəricilərini (əgər varsa) və bu vergi göstəricilərinin qeyri-müəyyən müddətdə davam edib-etməyəcəyini.
Qiymətləndiricilər qalıq dəyərinin hesablanması üçün istənilən ağlabatan metoddan istifadə edə bilərlər. Qalıq dəyərinin hesablanması üçün bir çox fərqli yanaşma olsa da, qalıq dəyərinin hesablanması üçün ən çox istifadə olunan üç üsul bunlardır:
Qordon artım modeli/sabit artım modeli (bu modeldən yalnız qeyri-məhdud istifadə müddətli aktivlər üçün istifadə olunur),
bazar yanaşması/çıxış dəyəri (bu yanaşmadan

həm məhdud istifadə müddətli aktivlər, həm də qeyri-məhdud istifadə müddətli aktivlər üçün istifadə olunur) və

likvidasiya dəyəri/tullantı dəyəri (yalnız məhdud istifadə müddətli aktivlər üçün istifadə olunur).

Qordon Artım Modeli/Sabit Artım Modeli

Daimi artım modeli, aktivin daimi sürətlə artdığını (və ya azaldığını) fərz edir.

Bazar yanaşması/çıxış dəyəri

Bazar yanaşması/çıxış dəyəri metodu bir neçə yolla həyata keçirilə bilər, lakin son məqsəd açıq pul axını proqnozunun sonunda aktivin dəyərini hesablamaqdır.
Bu metoda əsasən qalıq dəyərinin hesablanmasının ümumi yollarına bazar sübutlarına əsaslanan kapitallaşma əmsalının və ya bazar çoxluğunun tətbiqi daxildir.

Beynəlxalq Qiymətləndirmə Standartları

50.26. Bazar yanaşması/çıxış dəyərindən istifadə edildikdə, qiymətləndiricilər bu standartın bazar yanaşması və bazar yanaşması metodları bölməsindəki tələblərə əməl etməlidirlər (bölmə 20 və 30). Bununla belə, qiymətləndiricilər açıq proqnoz dövrünün sonunda gözlənilən bazar şərtlərini də nəzərə almalı və müvafiq düzəlişlər etməlidirlər.

Ləğvetmə Dəyəri/Tullantı dəyəri

50.26. Bəzi aktivlərin son dəyərinin əvvəlki pul axını ilə heç bir əlaqəsi ola bilməz. Belə aktivlərə misal olaraq mədən və ya neft quyusu kimi aktivlərin israf edilməsi daxildir.
50.27. Belə hallarda, qalıq dəyəri adətən aktivin xaric edilməsi xərcləri çıxılmaqla, aktivin xilasetmə dəyəri kimi hesablanır. Xərclərin xilasetmə dəyərini aşdığı hallarda, qalıq dəyəri mənfi olur və xaric olma dəyəri və ya aktivin ləğvi öhdəliyi kimi istinad edilir.

Diskont faiz dərəcəsi

50.28.Proqnozlaşdırılan pul axınının diskontlaşdırılma dərəcəsi təkcə pulun zaman dəyərini deyil, həm də pul axınının növü və aktivin gələcək əməliyyatları ilə bağlı riskləri əks etdirməlidir.
50.29.Uçot dərəcəsi pul axınının növünə uyğun olmalıdır.
50.30.Qiymətləndiricilər müvafiq diskont dərəcəsini hazırlamaq üçün istənilən ağlabatan üsuldan istifadə edə bilərlər. Diskont dərəcəsinin işlənib hazırlanması və ya uçot dərəcəsinin məqsədəuyğunluğunun müəyyən edilməsi üçün bir çox üsullar olsa da, ümumi metodların natamam siyahısına aşağıdakılar daxildir:
Kapital aktivlərin qiymətləndirilməsi modeli (KAQM),
kapitalın orta çəkili dəyəri (KOÇD),
müşahidə olunan və ya nəzərdə tutulan norma/məhsuldarlıq,
yığma metodu.
50.31.Qiymətləndiricilər diskont dərəcəsinin məqsədəuyğunluğunu qiymətləndirərkən təsdiqedici təhlilləri nəzərə almalıdırlar. Ümumi təhlillərin natamam siyahısına aşağıdakılar daxil edilməlidir:
daxili gəlir dərəcəsi (IRR),
aktivlər üzrə orta çəkili gəlirlilik (WARA),
bazar yanaşması kimi digər yanaşmalardan gələn dəyər göstəriciləri və ya gəlir yanaşmasından nəzərdə tutulan çoxluqların rəhbər şirkət bazarı əmsalları və ya əməliyyat əmsallar ilə müqayisəsi.
Diskont faiz dərəcəsinin hazırlanması zamanı qiymətləndirici nəzərə almalıdır:
qiymətləndirilən aktivin növü. Məsələn, borcun qiymətləndirilməsində istifadə olunan endirim dərəcələri daşınmaz əmlakın və ya biznesin qiymətləndirilməsində istifadə olunanlardan fərqli olacaq,
bazarda müqayisə edilə bilən əməliyyatlarda nəzərdə tutulan dərəcələr,

Ümumi Standartlar

aktivin coğrafi yeri və/yaxud onun ticarət edəcəyi bazarların yeri,
aktivin dövrü/müddəti və/yaxud ödəmə müddəti və daxilolmaların ardıcıllığı. Məsələn, tətbiq edilən risksiz faiz dərəcəsinin müddəti vəziyyətdən asılı olacaq, lakin ümumi yanaşma risksiz faiz dərəcəsinin müddətini nəzərə alınan pul vəsaitlərinin hərəkətinin vaxt üfüqü ilə uyğunlaşdırmaqdır,
tətbiq edilən dəyər əsasları,
proqnozlaşdırılan pul axınının valyuta denominasiyası.
Endirim dərəcəsini hazırlayarkən qiymətləndirici bunu etməlidir:
diskont dərəcəsinin işlənib hazırlanması üçün istifadə olunan metodu sənədləşdirin və onun istifadəsini dəstəkləyin,
əhəmiyyətli daxilolmaların müəyyən edilməsi və onların əldə edilməsi və ya mənbəyinə dəstək daxil olmaqla, diskont dərəcəsinin əldə edilməsi üçün sübut təqdim etmək.
Qiymətləndiricilər proqnozun hansı məqsədlə hazırlandığını və proqnoz fərziyyələrinin tətbiq edilən dəyər əsasında uyğun olub-olmadığını nəzərə almalıdırlar. Proqnoz fərziyyələri dəyər əsasına uyğun gəlmirsə, proqnoza və ya diskont dərəcəsinə düzəliş etmək lazım gələ bilər (50.38 bəndinə baxın).
Qiymətləndiricilər uçot dərəcəsini hazırlayarkən aktivin proqnozlaşdırılan pul axınına nail olmaq riskini nəzərə almalıdırlar. Xüsusilə, qiymətləndirici proqnozlaşdırılan pul axını fərziyyələrinin əsasını təşkil edən riskin diskont dərəcəsində tutulduğunu qiymətləndirməlidir.
Proqnozlaşdırılan pul axınına nail olmaq riskini qiymətləndirməyin bir çox yolu olsa da, ümumi prosedurların tam olmayan siyahısına aşağıdakılar daxildir:
Proqnoz pul axınının əsas komponentlərini müəyyənləşdirin və proqnozlaşdırılan pul axınının əsas komponentlərini müqayisə edin:

Aktivin tarixi əməliyyat və maliyyə göstəriciləri,
Müqayisə edilə bilən aktivlərin tarixi və gözlənilən nəticəsi,
Sənaye üçün tarixi və gözlənilən nəticə və
Aktivin əsasən fəaliyyət göstərdiyi ölkənin və ya regionun gözlənilən yaxın və uzunmüddətli artım templəri,

Proqnozlaşdırılan pul axınının aktivin və ya hər hansı digər növ pul axınından fərqli olaraq, gözlənilən pul axınını (yəni, ehtimalla ölçülmüş ssenarilər) təmsil edib-etmədiyini təsdiq edin,
Gözlənilən pul axınından istifadə edirsinizsə, gözlənilən pul axınını əldə etmək üçün istifadə olunan potensial nəticələrin nisbi dağılımını nəzərə alın (məsələn, daha yüksək dispersiya diskont dərəcəsinə düzəliş ehtiyacını göstərə bilər),
Rəhbərliyin təxminlərinin düzgünlüyünü və etibarlılığını qiymətləndirmək üçün aktivin əvvəlki proqnozlarını faktiki nəticələrlə müqayisə etmək,
Keyfiyyət amillərini nəzərə almaq və

(f) Bazar yanaşmasından irəli gələnlər kimi dəyər göstəricilərini nəzərdən keçirin.

50.37. Qiymətləndirici müəyyən edərsə ki, aktiv üzrə proqnozlaşdırılan pul axınına daxil edilmiş müəyyən risklər diskont dərəcəsində tutulmayıb, qiymətləndirici 1) proqnozu tənzimləməli və ya 2) artıq tutulmamış riskləri nəzərə almaq üçün diskont dərəcəsini tənzimləməlidir.

Pul axınının proqnozuna düzəlişlər edərkən qiymətləndirici düzəlişlərin nə üçün zəruri olduğunu əsaslandırmalı, düzəlişləri dəstəkləmək üçün kəmiyyət prosedurlarını həyata keçirməli və düzəlişlərin xarakteri və məbləğini sənədləşdirməlidir;
Diskont dərəcəsinə düzəlişlər edərkən qiymətləndirici pul axını proqnozuna düzəliş etməyin nə üçün məqsədəuyğun olmadığını və ya mümkün olmadığını sənədləşdirməli, bu cür risklərin diskont dərəcəsində başqa cür tutulmamasının səbəbini əsaslandırmalı, dəstək vermək üçün kəmiyyət və keyfiyyət prosedurlarını həyata keçirməli, düzəlişləri və düzəlişin xarakterini və məbləğini sənədləşdirməlisiniz. Kəmiyyət prosedurlarının istifadəsi mütləq uçot dərəcəsinə düzəlişin kəmiyyət əsasında çıxarılmasını tələb etmir. Qiymətləndirici hərtərəfli kəmiyyət prosesi aparmalı deyil, lakin müvafiq şəkildə mövcud olan bütün məlumatları nəzərə almalıdır.
50.37.Diskont dərəcəsini hazırlayarkən, aktivin hesab vahidinin sistemsiz risklərə və ümumi uçot dərəcəsinin əldə edilməsinə təsirini nəzərə almaq məqsədəuyğun ola bilər. Məsələn, qiymətləndirici bazar iştirakçılarının aktiv üzrə diskont dərəcəsini müstəqil olaraq qiymətləndirib-qiymətləndirməyini, yoxsa bazar iştirakçılarının aktivi daha geniş portfel kontekstində qiymətləndirib-qiymətləndirməyini və buna görə də sistemsiz risklərin potensial diversifikasiyasını nəzərə almalıdır.
50.38.Qiymətləndirici şirkətlərarası razılaşmaların və transfer qiymətlərinin uçot dərəcəsinə təsirini nəzərə almalıdır. Məsələn, şirkətlərarası razılaşmaların daha böyük müəssisə daxilindəki bəzi müəssisələr və ya təşkilatlar üçün sabit və ya zəmanətli gəlirlərin müəyyən edilməsi qeyri-adi hal deyil ki, bu da müəssisənin proqnozlaşdırdığı pul axını riskini və müvafiq diskont dərəcəsini azaldacaqdır. Bununla belə, müəssisə daxilindəki digər müəssisələr və ya qurumlar həm artıq gəlirin, həm də riskin bölüşdürüldüyü qalıq benefesiarlar hesab edilir və beləliklə, müəssisənin proqnozlaşdırılan pul axını riskini və müvafiq diskont dərəcəsini artırır.
Xərc Yanaşması
Xərc yanaşması uyğun olmayan zaman, əlverişsizlik, təhlükə, risk və ya digər amillər özünü göstərməyənədək bərabər faydalı aktivin əldə olunması halı istisna edilməklə aktiv ilə bağlı alıcı tərəfindən hər hansı ödənişin edilməyəcəyi iqtisadi prinsipi əsasında dəyər göstəricisini müəyyən edir. Yanaşma aktivin cari əvəzetmə xərclərini və ya təkrar istehsal xərclərini hesablamaqla və fiziki aşınma və digər köhnəlmə xərclərini çıxmaqla dəyər göstəricisini müəyyən edir.
Xərc yanaşması aşağıdakı hallarda tətbiq edilməli və qiymətləndirilməlidir:
İştirakçıların qanuni məhdudiyyətlər olmadan qiymətləndirilən aktiv kimi eyni faydalılığa malik aktivi yarada bildiyi təqdirdə və iştirakçılar tərəfindən qiymətləndirilən aktivlərin dərhal istifadə oluna bilməsi ilə bağlı tələb olunan böyük məbləğin ödənilməsinə etiraz edilməsi nəticəsində həmin aktivə yenidən baxıla bildiyi təqdirdə,
aktiv gəlirin yaranmasına birbaşa təsir etmədiyi halda və aktivin təbiəti gəlir yanaşmasından və ya bazar yanaşmasından istifadəyə imkan vermədiyi halda və
istifadə olunan dəyər bazası əvəzetmə dəyəri kimi əvəzetmə xərcinə əsaslandığı halda.
Xərc yanaşmasının tətbiq olunmasını və qiymətləndirilməsini tələb edən 60.2 bəndində verilmiş şərtlərlə yanaşı xərc yanaşmasının tətbiq olunması və qiymətləndirilməsi üçün əlavə şərtlər də müəyyənləşdirilib. Aşağıdakı şərtlərlə xərc yanaşmasından istifadə edərkən qiymətləndirici digər yanaşmaların tətbiq edilib-edilməyəcəyini və xərc yanaşmasından əldə olunan dəyər göstəricisinin təsdiqlənməsi üçün həmin yanaşmaların əhəmiyyətli olub-olmamasını nəzərdən keçirməlidir:
İştirakçılar oxşar aktivlərin yenidən yaradılmasına nəzər sala bilər, lakin aktivin yaradılması ilə bağlı müəyyən vaxt çərçivəsi və qanuni məhdudiyyətlər ola bilər,
xərc yanaşmasından digər yanaşmaların səmərəliliyinin yoxlanılması üçün istifadə edildikdə (məsələn, fəaliyyətin davamlılığı prinsipindən qiymətləndirilən müəssisənin ləğvetmə əsası üzrə daha dəyərli olub-olmamasını təsdiqləmək üçün xərc yanaşmasından istifadə etdikdə), və ya
aktiv bu yaxınlarda yaradılmışdır ki, məsrəf yanaşmasında istifadə edilən fərziyyələrdə yüksək dərəcədə etibarlılıq vardır.
Qismən tamamlanmış aktivin dəyərində aktivin yaradılması tarixinədək yaranmış xərclər (və bu xərclərin dəyərə təsiri) və tamamlanacaq mülkiyyətin dəyəri ilə bağlı iştirakçıların gözləntiləri əks olunacaq, lakin bu zaman aktivin tamamlanması üçün tələb olunan xərc və vaxt, eləcə də, mənfəət və risk ilə bağlı müvafiq tənzimləmələr nəzərə alınmalıdır.
Xərc Yanaşması Metodları
Ümumiyyətlə, üç xərc yanaşması üsulu vardır:
əvəzetmə xərci metodu: ekvivalent faydalılıq təklif edən oxşar aktivin dəyərini hesablamaqla dəyəri göstərən üsul,

(b) təkrar istehsal dəyəri metodu: aktivin nüsxəsini yenidən yaratmaq üçün dəyəri hesablamaqla dəyəri göstərən maya dəyəri altında metod və

toplama metodu: aktivin dəyərini onun komponent hissələrinin ayrı-ayrı dəyərlərini əlavə etməklə hesablayan üsul.

Əvəzetmə Xərci Metodu

Ümumiyyətlə, əvəzetmə dəyəri aktivin dəqiq fiziki xassələrinə deyil, aktivin faydalılığının təkrarlanmasına əsaslandığı üçün iştirakçının ödəyəcəyi qiyməti müəyyən etməyə uyğun olan xərcdir.
Adətən əvəzetmə dəyəri fiziki aşınmaya və köhnəlmənin bütün müvafiq formalarına uyğunlaşdırılır. Belə düzəlişlərdən sonra bu, amortizasiya olunmuş əvəzetmə dəyəri adlandırıla bilər.
70.4. Əvəzetmə dəyəri metodunda əsas addımlar bunlardır:

(a) ekvivalent faydalılığı təmin edən aktiv yaratmaq və ya əldə etmək istəyən səciyyəvi iştirakçının çəkəcəyi bütün xərcləri hesablamaq,

(a)obyektlə bağlı fiziki, funksional və xarici köhnəlmə ilə bağlı hər hansı amortizasiya xərclərinin olub-olmadığını müəyyən etmək və
(b)qiymətləndirilən aktivin dəyərini əldə etmək üçün ümumi xərclərdən ümumi amortizasiyanın çıxılması.
Əvəzetmə dəyəri, ümumiyyətlə, qiymətləndirilən aktivə oxşar funksiya və ekvivalent faydalılıq təmin edən, lakin cari dizayna malik olan və cari səmərəli materiallar və üsullardan istifadə etməklə qurulmuş və ya hazırlanmış müasir ekvivalent aktivin dəyəridir.

Təkrar İstehsal Xərci Metodu

Təkrar istehsal xərci aşağıdakı hallarda tətbiq olunur:
(a)müasir ekvivalent aktivin dəyəri qiymətləndirilən aktivin nüsxəsinin yenidən yaradılması dəyərindən artıqdırsa və ya
(b)qiymətləndirilən aktivin təklif etdiyi kommunal xidmət müasir ekvivalentlə deyil, yalnız replika ilə təmin edilə bilər.
70.7.Təkrar istehsal xərci metodunda əsas addımlar bunlardır:
Qiymətləndirilən aktivin dəqiq surətini yaratmaq istəyən səciyyəvi iştirakçının çəkəcəyi bütün xərcləri hesablamaq,
(b)Qiymətləndirilən aktivlə bağlı fiziki, funksional və xarici köhnəlmə ilə bağlı hər hansı köhnəlmənin olub-olmadığını müəyyən etmək və
(c)Qiymətləndirilən aktivin dəyərini əldə etmək üçün ümumi xərclərdən ümumi köhnəlməni çıxmaq.

Toplama Metodu

70.8.Əsas aktiv metodu kimi də adlandırılan toplama metodu adətən investisiya şirkətləri və ya dəyəri ilk növbədə onların səhm dəyəri amili olan digər növ aktivlər və ya müəssisələr üçün istifadə olunur.
70.9.Toplama metodunda əsas addımlar bunlardır:
müvafiq qiymətləndirmə yanaşmaları və metodlarından istifadə etməklə qiymətləndirilən aktivin bir hissəsi olan komponent aktivlərinin hər birini qiymətləndirmək və
(b)qiymətləndirilən aktivin dəyərinə çatmaq üçün komponent aktivlərinin dəyərini birlikdə əlavə edin.

Xərclə bağlı Mülahizələr

70.10.Xərc yanaşması səciyyəvi bir iştirakçının çəkəcəyi bütün xərcləri əhatə etməlidir.

70.11. Xərc elementləri aktivin növündən asılı olaraq fərqlənə bilər və qiymətləndirmə tarixinə aktivin dəyişdirilməsi/yenidən yaradılması üçün tələb olunan birbaşa və dolayı xərcləri daxil etməlidir. Nəzərə alınmalı bəzi ümumi maddələr bunlardır:

Ümumi Standartlar

birbaşa xərclər:
materiallar, və
əmək.
dolayı xərclər:
nəqliyyat xərcləri,
quraşdırma xərcləri,
peşəkar ödənişlər (dizayn, icazə, memarlıq, hüquqi və s.),
digər ödənişlər (komissiyalar və s.),
qaimə məsrəfləri,
vergilər,
maliyyə xərcləri (məsələn, borcun maliyyələşdirilməsi üzrə faizlər), və
aktivin yaradıcısına mənfəət marjası/sahibkarlıq mənfəəti (məsələn, investorlara gəlir).
Üçüncü tərəfdən alınmış aktiv, ehtimal ki, onların aktivin yaradılması ilə bağlı xərclərini, eləcə də investisiyalarından gəlir əldə etmək üçün mənfəət marjasının müəyyən formalarını əks etdirəcəkdir. Beləliklə, hipotetik əməliyyatı nəzərdə tutan dəyər əsaslarına əsasən, hədəf mənfəət kimi ifadə oluna bilən müəyyən xərclərə güman edilən mənfəət marjasının daxil edilməsi məqsədəuyğun ola bilər. Bununla belə, maliyyələşdirmə məsrəfləri, daxil edilərsə, artıq iştirakçıların yerləşdirilmiş kapitaldan tələb olunan gəlirlərini əks etdirə bilər, ona görə də qiymətləndiricilər həm maliyyə xərclərini, həm də mənfəət marjalarını daxil edərkən ehtiyatlı olmalıdırlar.
Xərclər üçüncü tərəf təchizatçıları və ya podratçılar tərəfindən faktiki, kotirovka edilmiş və ya təxmin edilən qiymətlərdən əldə edildikdə, bu məsrəflərə artıq üçüncü tərəflərin arzuladığı mənfəət səviyyəsi daxil olacaqdır.
Qiymətləndirilən aktivin (və ya müqayisə olunan istinad aktivinin) yaradılması zamanı çəkilmiş faktiki xərclər mövcud ola və aktivin dəyərinin müvafiq göstəricisini təmin edə bilər. Bununla belə, aşağıdakıları əks etdirmək üçün düzəlişlər edilməlidir:
Bununla belə, aşağıdakıları əks etdirmək üçün düzəlişlər edilməlidir:
məsrəf məlumatlarında əks olunan, lakin ekvivalentin yaradılması zamanı yaranmayan hər hansı atipik və ya müstəsna xərclər və ya qənaətlər.
Qiymətdən düşmə/Köhnəlmə
Xərc yanaşması kontekstində “amortizasiya” qiymətləndirilən aktivə təsir edən hər hansı köhnəlmənin dəyərinə təsirini əks etdirmək üçün bərabər faydalı aktivin yaradılmasının təxmin edilən dəyərinə edilmiş düzəlişləri nəzərdə tutur. Bu məna sözün maliyyə hesabatlarında və ya vergi qanunvericiliyində istifadəsindən fərqlidir, burada ümumiyyətlə zamanla kapital xərclərinin sistematik şəkildə xərclənməsi metoduna istinad edir.

Beynəlxalq Qiymətləndirmə Standartları

80.2.Köhnəlmə üzrə düzəlişlər adətən aşağıdakı köhnəlmə növləri üçün nəzərə alınır və düzəlişlər edilərkən daha da alt kateqoriyalara bölünə bilər:
Fiziki köhnəlmə: Aktivin və ya onun komponentlərinin köhnəlməsi və istifadəsi, habelə fiziki aşınması nəticəsində hər hansı faydalılıq itkisi.
Funksional köhnəlmə: Layihə, spesifikasiya və ya texnologiyanın köhnəlməsi kimi qiymətləndirilən aktivin dəyişdirilməsi ilə müqayisədə qiymətləndirilən aktivin səmərəsizliyi nəticəsində yaranan hər hansı faydalılıq itkisi.
Xarici və ya iqtisadi köhnəlmə: Aktivdən kənar iqtisadi və ya lokal amillərin səbəb olduğu hər hansı faydalılıq itkisi. Bu tip köhnəlmə müvəqqəti və ya daimi ola bilər.
80.3.Amortizasiya/köhnəlmə aktivin fiziki və iqtisadi ömrünü nəzərə almalıdır:
Fiziki istifadə müddəti aktivin köhnəlmədən və ya iqtisadi təmirdən kənarda qalmazdan əvvəl istifadə oluna biləcəyi müddətdir, hər hansı təmir və ya yenidənqurma potensialını nəzərə almadan müntəzəm texniki xidmətin aparılmasını nəzərdə tutur.
İqtisadi həyat aktivin cari istifadəsində maliyyə gəlirləri yarada biləcəyi və ya qeyri-maliyyə faydası təmin edə biləcəyi gözlənilən müddətdir. Buna aktivin məruz qaldığı funksional və ya iqtisadi köhnəlmə dərəcəsi təsir edəcəkdir.
80.4.Bəzi iqtisadi və ya xarici köhnəlmə növləri istisna olmaqla, köhnəlmənin əksər növləri təxmin edilən dəyişdirmə və ya təkrar istehsal dəyərinin əsaslandığı fərziyyə obyekti və hipotetik aktiv arasında müqayisələr aparmaqla ölçülür. Bununla belə, köhnəlmənin dəyərə təsirinin bazar sübutları mövcud olduqda, bu sübut nəzərə alınmalıdır.
80.5.Fiziki köhnəlmə iki fərqli şəkildə ölçülə bilər:
Bərpa edilə bilən fiziki köhnəlmə, yəni köhnəlməni düzəltmək/bərpa etmək xərcləri və ya
aktivin yaşını, gözlənilən ümumi və qalan ömrünü nəzərə alan bərpaedilməz fiziki köhnəlmə, burada fiziki köhnəlmə üçün düzəliş istehlak edilmiş gözlənilən ümumi istifadə müddətinin nisbətinə bərabərdir. Ümumi gözlənilən istifadə müddəti istənilən müvafiq şəkildə ifadə edilə bilər, o cümlədən illərlə gözlənilən istifadə müddəti, gediş, istehsal vahidləri və s.
80.6.Funksional köhnəlmənin iki forması vardır:
dizaynda, tikinti materiallarında, texnologiyada və ya istehsal texnikasında dəyişikliklər nəticəsində yarana bilən və obyektdən daha aşağı kapital xərcləri olan müasir ekvivalent aktivlərin mövcudluğu ilə nəticələnən artıq kapital dəyəri və
əməliyyat xərci qiymətləndirilən aktiv ilə müqayisədə daha az olan cari ekvivalent aktivlərin yaranması ilə nəticələnən strukturun təkmilləşdirilməsi və ya əlavə istehsal gücünün tətbiqi nəticəsində yaranan əlavə əməliyyat xərci.

80.7. İqtisadi köhnəlmə xarici amillər fərdi aktivə və ya müəssisədə istifadə olunan bütün aktivlərə təsir etdikdə yarana bilər və fiziki aşınma və funksional köhnəlmədən sonra çıxılmalıdır. Daşınmaz əmlak üçün iqtisadi köhnəlməyə aşağıdakıları missal çəkə bilərik:

aktivin yaratdığı məhsul və ya xidmətlər üzrə tələbdə mənfi dəyişikliklər,
aktivin bazarda həddindən artıq bol olması,
əmək və ya xammal təchizatının pozulması və ya itkisi, və ya
aktivlər üçün bazar icarəsini ödəyə bilməyən və hələ də bazar gəlirliliyi yaradan müəssisə tərəfindən istifadə edilən aktiv.
Nağd pul vəsaitləri və ya onların ekvivalentləri köhnəlməyə məruz qalmır və onlara düzəlişlər edilmir. Bazar aktivləri bazar yanaşması ilə müəyyən edilmiş bazar dəyərindən aşağı olmur.
Qiymətləndirmə modeli
Qiymətləndirmə modeli kollektiv şəkildə dəyəri qiymətləndirmək və sənədləşdirmək üçün istifadə olunan kəmiyyət üsullarına, sistemlərinə, texnikalarına və keyfiyyət mühakimələrinə istinad edir.
Qiymətləndirmə modelindən istifadə edərkən və ya onu hazırlayarkən qiymətləndirici aşağıdakılara əməl etməlidir:
Modelin seçilməsini və ya yaradılmasını dəstəkləmək üçün müvafiq qeydləri saxlamaq,
Qiymətləndirmə modelinin nəticəsini başa düşmək və təmin etmək, əhəmiyyətli fərziyyələr və məhdudlaşdırıcı şərtlər qiymətləndirmənin əsası və əhatə dairəsinə uyğundur və
Qiymətləndirmə modelində irəli sürülən fərziyyələrlə bağlı əsas riskləri nəzərdən keçirin.
Qiymətləndirmə modelinin xarakterindən asılı olmayaraq, BQS-ə uyğun olmaq üçün qiymətləndirici qiymətləndirmənin BQS daxilində olan bütün digər tələblərə uyğun olmasını təmin etməlidir.