Günay İsmayılqızı: “Gələcəyin qiymətləndiricisi süni intellekti idarə edən mütəxəssis olacaq” - MÜSAHİBƏ

Azərbaycanda rəqəmsallaşma, elektron hökumət, süni intellekt və innovasiya sahələrində fəaliyyətin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı yeni mərhələnin başlanması iqtisadiyyatın bütün sahələrində olduğu kimi, qiymətləndirmə sektorunda da keyfiyyət dəyişikliyinə səbəb olub.

Azərbaycan Qiymətləndiricilər Palatasının (AQP) sədr müavini Günay İsmayılqızı İqtisadiyyat.az-a müsahibəsində rəqəmsal transformasiyanın qiymətləndirmə bazarına təsirindən, süni intellektin yaratdığı imkan və risklərdən, beynəlxalq standartların yeni tələblərindən və qarşıdakı mərhələdə qiymətləndiriciyə tələblərdən danışıb.

• Prezidentin Fərmanı ilə rəqəmsallaşma, elektron hökumət, süni intellekt və innovasiya üzrə dövlət siyasətinin əlaqələndirilməsi üçün yeni mexanizmlər müəyyənləşdirilib. Bu dəyişikliklər qiymətləndirmə sahəsi üçün konkret olaraq nə deməkdir?

• Cənab Prezident İlham Əliyevin Fərmanının əhəmiyyətini qiymətləndirmə sektoru baxımından yalnız texnologiyaların tətbiqi ilə məhdudlaşdırmaq doğru olmaz. Burada söhbət dövlət idarəetməsində və iqtisadi qərarvermədə məlumatın, rəqəmsal alətlərin və innovasiyanın sistemli şəkildə istifadəsindən gedir. Fərmanla rəqəmsal inkişaf üzrə dövlət siyasətinin əlaqələndirilməsi, dövlət qurumlarının həyata keçirdiyi layihələrin strateji məqsədlərə uyğunluğunun təmin edilməsi və normativ bazanın təkmilləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Qiymətləndirmə fəaliyyəti də mahiyyət etibarilə məlumat üzərində qurulur. Aktivin və ya əmlakın dəyərini müəyyən etmək üçün bazar məlumatlarına, müqayisə edilə bilən obyektlərə, iqtisadi göstəricilərə, hüquqi və texniki informasiyaya ehtiyac var. Bu məlumatlar nə qədər əlçatan, aktual, strukturlaşdırılmış və etibarlı olarsa, qiymətləndirmənin nəticəsi də bir o qədər əsaslandırılmış olar.

Bu baxımdan rəqəmsallaşma qiymətləndirici üçün sadəcə işi sürətləndirən texniki vasitə deyil. O, qiymətləndirmənin məlumat bazasını dəyişir. Məsələn, müxtəlif mənbələrdə olan məlumatların rəqəmsal mühitdə inteqrasiyası, məlumatların avtomatlaşdırılmış emalı, bazar tendensiyalarının daha operativ izlənilməsi və analitik alətlərdən istifadə qiymətləndiricinin qərar qəbul etməsinə daha geniş informasiya imkanları yarada bilər. Burada dövlət qurumlarının rolu xüsusilə vacibdir. Rəqəmsal transformasiya ayrı-ayrı qurumların təşəbbüsləri ilə deyil, məlumat mübadiləsinin və sistemlərarası inteqrasiyanın təmin olunduğu vahid yanaşma ilə daha səmərəli nəticə verə bilər. Qiymətləndirmə sektoru da bu rəqəmsal ekosistemin tərkib hissəsidir.

• Süni intellekt artıq qiymətləndirmədə məlumatların toplanması, analizi və modelləşdirilməsi kimi proseslərdə istifadə olunur. Bu texnologiya qiymətləndiricinin rolunu necə dəyişəcək?

• Süni intellektin qiymətləndirmə sahəsinə gətirdiyi ən böyük dəyişiklik qiymətləndiricinin vaxtını mexaniki proseslərdən azad etmək imkanındadır. Böyük məlumat massivlərinin emalı, sənədlərdən məlumatların çıxarılması, məlumatların qruplaşdırılması, müqayisə edilə bilən obyektlərin müəyyənləşdirilməsi, ilkin modellərin qurulması və müxtəlif ssenarilərin hazırlanması kimi proseslərdə süni intellekt ciddi imkanlar yaradır. Amma burada çox mühüm sərhəd var: texnologiya hesablamanı avtomatlaşdıra bilər, peşəkar mühakiməni yox. Beynəlxalq Qiymətləndirmə Standartları Şurasının (IVSC) yanaşması da məhz budur. IVSC-nin 2025-ci ildə yayımladığı analitik materialda süni intellektin məlumatların toplanması, modelləşdirmə və hesabatların hazırlanmasında imkanları ilə yanaşı, şəffaflıq, keyfiyyətə nəzarət və məxfilik riskləri vurğulanır və peşəkar mühakimənin əvəzolunmaz olduğu qeyd edilir.

Qiymətləndirici yalnız “model nə nəticə verdi?” sualına cavab verməməlidir. O, “model hansı məlumatla qurulub?”, “bu məlumat etibarlıdırmı?”, “seçilmiş metod konkret obyekt üçün uyğundurmu?”, “nəticəyə hansı amillər təsir edib?” suallarını da cavablandıra bilməlidir. Üstəlik, texnologiyanın verdiyi nəticənin düzgünlüyünü yoxlamaq və onun tətbiq sərhədlərini müəyyənləşdirmək də peşəkarın məsuliyyətidir. Yəni gələcəyin qiymətləndiricisi süni intellektlə rəqabət aparan deyil, onu düzgün idarə edən mütəxəssis olacaq. Bu yanaşma beynəlxalq praktikada da artıq daha konkret şəkildə standartlara daxil edilir.

• Beynəlxalq Qiymətləndirmə Standartlarının yeni yanaşmalarında texnologiya ilə yanaşı məlumatın keyfiyyəti, sənədləşdirmə və keyfiyyətə nəzarət də ön plana çıxır. Azərbaycan üçün burada əsas mesaj nədir?

• Əsas mesaj ondan ibarətdir ki, rəqəmsallaşma standartlaşdırmanı əvəz etmir, əksinə, standartlara olan tələbi artırır. Texnologiya bir qiymətləndirməni daha sürətli hazırlamağa imkan verə bilər. Amma sürətli nəticə avtomatik olaraq etibarlı nəticə demək deyil. Qiymətləndirmənin etibarlılığı istifadə olunan məlumatın keyfiyyətindən, metodologiyanın düzgün seçilməsindən, hesablamaların əsaslandırılmasından və bütün prosesin izlənilə bilən olmasından asılıdır. Məhz buna görə beynəlxalq standartların son inkişafında modellər, sənədləşdirmə və keyfiyyətə nəzarət məsələləri daha böyük əhəmiyyət qazanır. Azərbaycan üçün də bu, kifayət qədər aydın istiqamət göstərir. Biz beynəlxalq standartları sadəcə hesabatların hazırlanmasında istinad edilən sənəd kimi deyil, qiymətləndirmə prosesinin bütün mərhələlərinə tətbiq olunan peşəkar çərçivə kimi qəbul etməliyik. Xüsusilə rəqəmsal alətlərdən istifadə artdıqca qiymətləndiricinin istifadə etdiyi məlumat mənbəyinin, modelin, fərziyyələrin və peşəkar mülahizələrin sənədləşdirilməsi daha böyük əhəmiyyət daşıyacaq. Çünki gələcəyin qiymətləndirməsində yalnız yekun rəqəm deyil, həmin rəqəmə necə gəlinməsi də eyni dərəcədə vacib olacaq. Bu, həm qiymətləndiricinin məsuliyyətini artırır, həm də peşənin institusional etibarlılığını gücləndirir.

• Bəs AQP qarşıdakı mərhələdə bu transformasiyaya necə yanaşır? Qiymətləndiricidən yeni dövrdə konkret olaraq nə tələb olunacaq?

• AQP-nin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri qiymətləndirmə peşəsinin yeni iqtisadi və texnoloji reallıqlara uyğun inkişafını təmin etməkdir. Bunun üçün üç istiqamət bir-birini tamamlamalıdır: məlumat, texnologiya və insan kapitalı. Birinci istiqamət məlumat infrastrukturudur. Qiymətləndirici etibarlı məlumat əldə edə bilmirsə, ən müasir modelin belə imkanları məhdudlaşır. Buna görə bazar məlumatlarının daha sistemli toplanması, rəqəmsal məlumat mühitinin inkişafı və aidiyyəti qurumlar arasında məlumat mübadiləsinin təkmilləşdirilməsi mühüm məsələlərdəndir. İkinci istiqamət texnologiyadır. Süni intellekt və digər rəqəmsal alətlər qiymətləndiricinin iş prosesinə düzgün inteqrasiya edilməlidir. Burada məqsəd texnologiyanı tətbiq etmək xatirinə tətbiq etmək deyil. Məqsəd daha sürətli, daha şəffaf, daha izlənilə bilən və keyfiyyətə nəzarət edilə bilən qiymətləndirmə prosesi yaratmaqdır. Üçüncü və ən vacib istiqamət isə insan kapitalıdır. Yeni nəsil qiymətləndirici yalnız klassik qiymətləndirmə metodlarını bilməklə kifayətlənməyəcək. O, məlumat analitikası, rəqəmsal alətlər, süni intellektlə işləmə prinsipləri, model riskləri və beynəlxalq standartların tətbiqi üzrə də kompetensiyalara malik olmalıdır.

Burada AQP-nin üzərinə mühüm məsuliyyət düşür. Sektorda baş verən texnoloji dəyişikliklərlə peşəkar standartlar arasında əlaqəni təmin etmək, qiymətləndiricilərin yeni bilik və bacarıqlara yiyələnməsinə şərait yaratmaq və peşənin keyfiyyət meyarlarını daim müasir tələblərə uyğunlaşdırmaq. Hesab edirəm ki, biz artıq “rəqəmsallaşma gələcəkdə qiymətləndirməyə necə təsir edəcək?” sualından “qiymətləndirməni bu gün rəqəmsal reallığa necə uyğunlaşdırmalıyıq?” sualına keçmişik. Çünki müasir iqtisadiyyatda qiymətləndirmə yalnız bir aktivə rəqəm vermək deyil. Bu, kredit, investisiya, maliyyə hesabatlılığı, dövlət və özəl sektorda əmlakla bağlı qərarlar üçün etibarlı informasiya yaratmaqdır.

Yeni mərhələdə məqsədimiz texnologiyanın qiymətləndiricini əvəz etməsi deyil, texnologiyanın qiymətləndiricinin peşəkar imkanlarını artırdığı, nəticənin isə şəffaf, əsaslandırılmış və yoxlanıla bilən olduğu bir sistem qurmaqdır. Məncə, qiymətləndirmə peşəsinin gələcək rəqabət qabiliyyəti məhz bu yanaşmadan keçəcək.