İyulda avtomobil bazarında qiymət azalması struktur dəyişiklikdən qaynaqlanıb

2026-cı ilin iyul ayında Azərbaycan avtomobil bazarında elan qiymətlərinin ümumi medianında azalma müşahidə edilsə də, aparılmış geniş statistik təhlil bu prosesin avtomobillərin kütləvi şəkildə ucuzlaşması ilə deyil, bazarın təklif strukturunun dəyişməsi ilə bağlı olduğunu göstərir. AQP Avtomobil qiymət indeksinin dəyişən struktur üzrə hesablanmış nəticəsi 98,3 səviyyəsində formalaşıb. İyun ayında indeks 103,5 olmuşdu. Bu yanaşmaya əsasən aylıq azalma təxminən 5 faiz təşkil edir. Lakin eyni marka və modellərin bazardakı çəkisi sabit saxlanıldıqda indeks 103,1, eyni model və buraxılış ili üzrə müqayisədə isə 103,3 səviyyəsində qalır. Bu isə real qiymət dəyişməsinin cəmi 0,2–0,4 faiz intervalında olduğunu göstərir. İyul ayında təhlil edilən avtomobillərin median qiyməti 17 min AZN, orta qiyməti isə təxminən 21,9 min AZN təşkil edib. İyun ayında median qiymət 17,9 min AZN idi. Xam median qiymətdə 900 AZN və ya 5 faiz azalma qeydə alınsa da, bu nəticə bazarda daha çox aşağı və orta qiymətli avtomobillərin satışa çıxarılması ilə əlaqədardır. Başqa sözlə, iyul ayında baha və premium avtomobillərin ümumi təklifdəki payı azalıb, nisbətən köhnə və aşağı büdcəli avtomobillərin payı yüksəlib. Sabit struktur təhlili bu struktur təsirini aradan qaldırdıqda bazarda qiymətlərin əsasən sabit qaldığını göstərir. AQP-nin hedonik qiymət modeli iyul ayı üzrə 25 mindən artıq müşahidə və bazarda ən aktiv 120 marka-model əsasında qurulub. Model avtomobil qiymətinə buraxılış ili, yürüş, marka, model, mühərrik həcmi, mühərrik gücü, transmissiya, ötürücü sistemi, ban növü, texniki vəziyyət və avtomobilin yeni və ya işlənmiş olması kimi göstəricilərin təsirini ayrıca qiymətləndirir. Avtomatlaşdırılmış qiymətləndirmə modelin izahetmə qabiliyyəti 93,3 faiz təşkil edib. Bu nəticə avtomobil qiymətlərinin böyük hissəsinin əsas texniki və struktur göstəricilərlə izah edilə bildiyini göstərir. Təhlil göstərir ki, avtomobilin qiymətinə ən güclü davamlı təsir edən amil onun istismar müddətidir. İyul bazası üzrə orta hesabla əlavə bir istismar ili avtomobilin bazar qiymətini təxminən 6,1 faiz azaldır. Bu göstərici iyun ayında hesablanmış 6,3 faizlik nəticəyə yaxın olmaqla yaş faktorunun bazarda sabit təsirini təsdiqləyir. Avtomobil yaşlandıqca marjinal köhnəlmə faizi tədricən zəifləsə də, ümumi bazar dəyərində yığılan aşınma əhəmiyyətli səviyyəyə çatır. Yürüşün qiymətə təsiri isə yaş göstəricisi ilə müqayisədə daha zəifdir. Real bazar məlumatlarına əsasən əlavə hər min kilometr yürüş avtomobilin qiymətini orta hesabla 0,0256 faiz azaldır. Bu göstərici 10 min kilometr üçün təxminən 0,26 faiz, 50 min kilometr üçün isə 1,27 faiz kumulyativ təsir deməkdir. Yürüşün ayrıca təsirinin zəif görünməsinin əsas səbəbi onun avtomobilin yaşı, texniki vəziyyəti, marka və model xüsusiyyətləri ilə sıx əlaqəli olmasıdır. Alıcılar yürüşü yalnız rəqəm kimi deyil, avtomobilin servis tarixçəsi və ümumi texniki vəziyyəti ilə birlikdə qiymətləndirirlər. İyul ayı üzrə hesablamalar transmissiya növünün də bazar qiymətinə təsir etdiyini göstərib. Digər xüsusiyyətləri eyni olan avtomobillərdə mexaniki transmissiya avtomat transmissiya ilə müqayisədə orta hesabla 6,3 faiz aşağı qiymətlə qiymətləndirilir. Bu fərq funksional və bazar aşınması kimi qəbul edilə bilər. Şəhər daxilində istifadənin üstünlük təşkil etməsi, sürücülərin rahatlıq tələbinin artması və avtomat transmissiyalı avtomobillərə tələbin yüksək olması mexaniki transmissiyalı avtomobillərin qiymətinə əlavə diskont yaradır. Avtomobilin kuzov və texniki vəziyyəti bazar dəyərinə təsir edən əsas amillər sırasında qalır. Qəza keçirməmiş və rənglənməmiş avtomobillər bazarda əsas etalon kimi qəbul olunur. Avtomobilin rənglənməsi, qəza keçmişinin olması və kuzovun ilkin vəziyyətinin dəyişməsi alıcılar tərəfindən risk amili kimi qiymətləndirilir. Bunun səbəbi yalnız görünüşlə bağlı deyil. Alıcılar qəza keçmişini avtomobilin konstruktiv elementlərinin, təhlükəsizlik sistemlərinin və gələcək istismar etibarlılığının mümkün zəifləməsi ilə əlaqələndirirlər. İyul bazası üzrə hedonik hesablamalara əsasən təmir edilmiş qəza tarixçəli avtomobildə qalıq əmtəə dəyəri itkisi təxminən 5,2 faiz təşkil edir. Bu, avtomobil tam təmir edildikdən sonra belə onun qəzasız analoqu ilə eyni qiymətə satılmaması deməkdir. Təmir olunmamış zədəli avtomobillərdə ümumi bazar zərəri təxminən 21 faiz səviyyəsində hesablanıb. Bu zərərin təqribən 15,8 faizi bazarın qiymətə daxil etdiyi dolayı təmir xərci, 5,2 faizi isə təmirdən sonra da qalan əmtəə dəyəri itkisi kimi qiymətləndirilə bilər. Məsələn, qəzasız bazar dəyəri 25 min AZN olan avtomobil üzrə təmir olunmamış zədənin bazar təsiri təxminən 5,2 min AZN təşkil edə bilər. Bunun təqribən 3,9 min AZN-i təmir xərci ekvivalentinə, 1,3 min AZN-i isə təmirdən sonra qalan əmtəə dəyəri itkisinə uyğun gəlir. Lakin bu göstəricilər servis smetası deyil. Konkret avtomobil üzrə dəqiq zərərin hesablanması üçün zədələnmiş detalların siyahısı, ehtiyat hissələrinin cari qiyməti, işçilik normativləri, rəngləmə xərcləri və ekspert baxış aktı tələb olunur. Avtomobilin fiziki aşınması onun yaşına, yürüşünə, texniki vəziyyətinə və istismar intensivliyinə bağlıdır. Funksional aşınma avtomobilin müasir bazar tələblərinə uyğun olmayan xüsusiyyətlərindən yaranır. Mexaniki transmissiya, yüksək yanacaq sərfiyyatı, köhnə təhlükəsizlik sistemləri, bazarda az tələb olunan ban növü və ehtiyat hissələrinin çətin tapılması funksional aşınmanı artıra bilər. İqtisadi aşınma isə avtomobildən kənar amillərlə, o cümlədən bazar tələbi, kredit şərtləri, idxal xərcləri, valyuta gözləntiləri, yanacaq qiymətləri və alıcıların gəlir imkanları ilə bağlıdır. İyul ayında sabit struktur üzrə iqtisadi qiymət dəyişməsi çox zəif olub. Sabit model çəkiləri əsasında qiymətlər iyunla müqayisədə təxminən 0,4 faiz, eyni model və buraxılış ili əsasında isə təxminən 0,2 faiz azalıb. Bu nəticə bazarda kəskin qiymət enməsinin olmadığını göstərir. Xam medianın azalması daha çox satışa çıxarılan avtomobillərin tərkibindən qaynaqlanıb. Bazarın strukturunda işlənmiş avtomobillər əsas mövqeyini qoruyur. Təklifin mühüm hissəsini orta yaşlı və yüksək yürüşlü avtomobillər təşkil edir. Alıcıların əsas tələbi qiyməti nisbətən əlçatan, ehtiyat hissələri geniş yayılan, servis xərcləri idarəolunan və sonradan satışı asan olan modellərə yönəlir. Buna görə də marka və model üzrə likvidlik qiymətə birbaşa təsir edir. Eyni texniki göstəricilərə malik iki avtomobil arasında bazarda daha çox tanınan və alıcı dairəsi geniş olan model daha yüksək qiymətlə satıla bilər. İyul nəticələri göstərir ki, avtomobil bazarında ümumi qiymət azalması barədə nəticə çıxararkən yalnız orta və median elan qiymətlərinə əsaslanmaq düzgün deyil. Bazarın real qiymət hərəkətini müəyyən etmək üçün sabit struktur, eyni model və buraxılış ili üzrə müqayisə və hedonik qiymət modeli birlikdə tətbiq edilməlidir. Bu yanaşma avtomobillərin real ucuzlaşmasını bazara daha ucuz avtomobillərin daxil olması nəticəsində yaranan statistik azalmadan ayırmağa imkan verir. Ümumilikdə, 2026-cı ilin iyul ayında Azərbaycan avtomobil bazarı kəskin azalma deyil, struktur yenilənməsi və zəif korreksiya mərhələsində olub. Daha aşağı büdcəli avtomobillərin təklifdəki payının artması ümumi median qiyməti aşağı çəkib. Bununla yanaşı, eyni keyfiyyət və eyni model xüsusiyyətləri saxlanıldıqda qiymətlər əsasən sabit qalıb. Avtomobilin yaşının, qəza tarixçəsinin və texniki vəziyyətinin qiymətə təsiri yüksək, yürüşün ayrıca təsiri isə daha məhdud olub. Bu nəticələr bazarda qiymətləndirmənin yalnız marka və buraxılış ilinə görə deyil, avtomobilin tam texniki və bazar profili üzrə aparılmasının vacibliyini bir daha göstərir.